Ekspertyzy przyrodnicze - w jakich przypadkach są potrzebne i jak dzięki nim mogą skorzystać rolnicy

Wiosna to dobry czas na sporządzanie ekspertyz przyrodniczych do pakietów siedliskowych i ptasich programu rolno-środowiskowo-klimatycznego.

Program rolno-środowiskowo-klimatyczny to działanie w ramach PROW 2014-2020, którego celem jest promowanie wśród rolników praktyk sprzyjających ochronie środowiska.

Polega on na stosowaniu płatności rekompensujących poniesione dodatkowe koszty i utracone dochody rolnikom, którzy dobrowolnie stosują metody produkcji sprzyjające zachowaniu różnorodności biologicznej, krajobrazu oraz zasobów środowiska. W ramach programu RŚK rolnicy mogą otrzymywać dodatkowe płatności z tytułu realizacji działań określonych w 28 wariantach pogrupowanych w 7 pakietów.
W tym artykule przeanalizujemy korzyści oraz zobowiązania jakie wynikają z przystąpienia do realizacji pakietu 4: Cenne siedliska i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000 oraz pakietu 5: Cenne siedliska poza obszarami Natura 2000.
Zacznijmy od stawek płatności, o które można się starać, prezentuje je poniższa tabela. Płatności w ramach działania są przyznawane corocznie, przez okres 5-letniego zobowiązania, rolnikom, którzy dobrowolnie przyjmują na siebie zobowiązanie rolno-środowiskowo-klimatyczne w zakresie danego wariantu.

Płatność przyznawana jest w zależności od powierzchni trwałych użytków zielonych (na obszarach Natura 2000 w przypadku pakietu 4 i znajdujących się poza tymi obszarami w przypadku pakietu 5), lub do obszarów gruntów niebędących użytkami rolnymi, na których występują typy siedlisk przyrodniczych lub siedliska lęgowe ptaków (pakiet 4) tzw. obszary przyrodnicze.

Płatność przyznawana jest jeśli rolnik lub zarządca gruntu posiada co najmniej 1 ha użytków rolnych lub obszarów przyrodniczych, a minimalna wielkość działki rolnej to 0,1ha. Ważne jest też, że o ten rodzaj płatności mogą ubiegać się również podmioty nie spełniające definicji rolnika aktywnego zawodowo.

Stawki płatności
Pakiet 4. Cenne siedliska i zagrożone gatunki ptaków na obszarach Natura 2000
Ochrona siedlisk przyrodniczych:
4.1. Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe 1 276 zł/ha
4.2. Zalewowe łąki selernicowe i słonorośla 1 043 zł/ha
4.3. Murawy 1 300 zł/ha
4.4. Półnaturalne łąki wilgotne 911 zł/ha
4.5. Półnaturalne łąki świeże 1 083 zł/ha
4.6. Torfowiska
4.6.1. Torfowiska - wymogi obowiązkowe 600 zł/ha
4.6.2. Torfowiska - wymogi obowiązkowe i uzupełniające 1 206 zł/ha
4.7. Ekstensywne użytkowanie na obszarach specjalnej ochrony ptaków (OSO) 600 zł/ha

Ochrona siedlisk lęgowych ptaków:
4.8. Ochrona siedlisk lęgowych ptaków: rycyka, kszyka, krwawodzioba lub czajki 890 zł/ha
4.9. Ochrona siedlisk lęgowych ptaków: wodniczki 1 199 zł/ha
4.10. Ochrona siedlisk lęgowych ptaków: dubelta lub kulika wielkiego 1 070 zł/ha
4.11. Ochrona siedlisk lęgowych ptaków: derkacza 642 zł/ha

Pakiet 5. Cenne siedliska poza obszarami Natura 2000 :
Ochrona siedlisk przyrodniczych
5.1. Zmiennowilgotne łąki trzęślicowe 1 276 zł/ha
5.2. Zalewowe łąki selernicowe i słonorośla 1043 /ha
5.3. Murawy 1 300 zł/ha
5.4. Półnaturalne łąki wilgotne 911 zł/ha
5.5. Półnaturalne łąki świeże 1 083 zł/ha
5.6. Torfowiska
5.6.1. Torfowiska – wymogi obowiązkowe 600 zł/ha
5.6.2. Torfowiska – wymogi obowiązkowe i uzupełniające 1 206 zł/ha

Podane stawki podlegają degresywności w zależności od powierzchni deklarowanej do płatności. To znaczy, że im większy obszar zgłosimy do płatności tym płatności będą mniejsze powyżej określonych pułapów powierzchni.
Degresywność wygląda następująco:
• 100% stawki – do powierzchni od 0,10 ha do 50 ha;
• 75% stawki – do powierzchni powyżej 50 ha do 100 ha;
• 60% stawki – do powierzchnię powyżej 100 ha.

Powyższa degresywność nie obowiązuje w przypadku pakietu 4 jeśli teren położony jest w granicach Parków Narodowych.
Aby otrzymać powyższe płatności należy zacząć od skontaktowania się z osobą posiadającą uprawnienia doradcy rolnośrodowiskowego oraz eksperta botanika i ornitologa.

Ekspert przyrodniczy na podstawie lustracji terenu określa typ siedliska przyrodniczego oraz przygotowuje dokumentacje zwaną ekspertyzą przyrodniczą. Dokument ten jest niezbędny w celu określenia możliwości pozyskania wsparcia w ramach programu RŚK. Jeśli stwierdzony zostanie jednej z rodzajów siedlisk wymienionych w tabeli rolnik będzie mógł ubiegać się o dodatkowe dopłaty do tych powierzchni. Następnie doradca rolnośrodowiskowy przygotowuje plan działalności rolno-środowiskowej.

Ekspertyza botaniczna lub ornitologiczna, a także plan działaności rolnośrodowiskowej powinny zostać sporządzone do 9 czerwca. Jednak należy pamiętać, że wniosek o przyznanie płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej składa się do Biura Powiatowego ARiMR razem z wnioskami o płatności obszarowe w terminie od 15 marca do 15 maja. A więc wizyta eksperta przyrodnika powinna odbyć się odpowiednio wcześniej.

Podobnie jak w przypadku płatności obszarowych można też złożyć wniosek o płatność za dany rok po dniu 15 maja, ale nie później niż 9 czerwca – wtedy jednak przysługująca płatność rolno-środowiskowo-klimatyczna pomniejszona zostanie o 1% za każdy dzień roboczy opóźnienia.

Dodatkowo ARiMR rekompensuje również rolnikowi, który przystępuje do programu RŚK, koszty przygotowania ekspertyzy przyrodniczej. Wysokość refundacji kosztów transakcyjnych uzależniona jest od powierzchni, która została objęta ekspertyzą i wynosi od 260,00zł do 4000,00zł. Wysokość zwrotu kosztów transakcyjnych nie może jednak przekroczyć 20% wysokości pierwszej płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej.
Z konieczności posiadania ekspertyzy przyrodniczej zwolnieni są rolnicy, którzy ubiegają się o płatności w ramach wariantu 4.7. Ekstensywne użytkowanie na obszarach specjalnej ochrony ptaków (OSO). Warunkiem jednak jest położenie działek na obszarze specjalnej ochrony ptaków w ramach obszarów Natury 2000.

Pobieranie płatności jest uzależnione od przestrzegania wymogów.

Przystępując do programu RŚK zobowiązujemy się do realizowania zaleceń eksperta przyrodniczego oraz doradcy określonych w planie działalności rolnośrodowiskowej oraz ekspertyzie przyrodniczej.
Zalecenia te mogą dotyczyć między innymi terminów koszenia i wypasu, liczby pokosów, konieczności pozostawienia części działki nieskoszonej, maksymalnej obsady zwierząt w przypadku wypasu, ograniczenia nawożenia i wykonywania zabiegów agrotechnicznych (np. zakaz wałowania).

Kolejne wymogi jakie musza być spełnione to obowiązek posiadania planu działalności rolno-środowiskowej oraz ekspertyzy przyrodniczej, obowiązek zachowania wszystkich trwałych użytków zielonych i elementów krajobrazu znajdujących się w gospodarstwie oraz obowiązek prowadzenia rejestru działalności rolnośrodowiskowej zawierającej wykaz przeprowadzonych działań agrotechnicznych, wypasów, nawożenia itd.

Wszystkie wymogi należy spełniać przez 5 lat uczestnictwa w programie. Jeśli rolnik postanowi zrezygnować wcześniej z udziału w programie RŚK będzie zmuszony zwrócić pobrane do tego czasu płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej.

Przestrzeganie przez beneficjenta wymogów jest sprawdzane w ramach prowadzonych corocznie przez ARiMR kontroli zarówno administracyjnej jak i kontroli na miejscu u beneficjenta. Wszyscy beneficjenci realizujący to działanie podlegają corocznej kontroli administracyjnej tzn. ARiMR sprawdza wszystkie wnioski o przyznanie płatności rolno-środowiskowo-klimatycznej. Natomiast kontrola na miejscu, czyli w gospodarstwie i na gruntach rolnika, dotyczy 5% gospodarstw realizujących to działanie i pozwala przede wszystkim na szczegółowe sprawdzenie, czy realizowane są wymogi danego wariantu.

Artykuł ukazał się w magazynie "Uprawy w praktyce" kwiecień 2017 wyd. Wiedza i Praktyka